Waarom die korting van 20 cent op je melk je eigenlijk duizenden euro’s kost

Iedere keer dat je bij de kassa van de Albert Heijn, Jumbo of Lidl staat, maak je dezelfde automatische beweging: je scant je bonuskaart of klantenpas. De kassa piept en er verschijnt een magische tekst op het scherm: “U heeft €1,45 bespaard”. Je loopt de winkel uit met het gevoel dat je het systeem hebt slim afgeweest, maar de cynische realiteit is dat je helemaal niets hebt bespaard.

Je hebt zojuist voor een paar centen je meest intieme informatie verkocht: je gezondheid, je financiële kwetsbaarheden en je psychologische zwaktes. Welkom in de wereld van het surveillance-kapitalisme, waar jouw boodschappenmandje van vandaag bepaalt hoe hoog je verzekeringspremie morgen is.

Wat de algoritmes echt zien in jouw mandje

Stel je een typische vrijdagavond voor. Je koopt een pak melk (met korting), een diepvriespizza, een paar flesjes bier en bij de bijbehorende drogist haal je wat paracetamol of maagzuurremmers. Voor jou is dit gewoon een snelle hap voor het weekend. Voor de supercomputers van de supermarktketen schetst dit echter een angstaanjagend profiel:

• Levensritme en stressniveau: Laat winkelen en de keuze voor bewerkt voedsel (diepvriespizza) signaleren een gebrek aan tijd en een hoog stressniveau.
• Emotionele staat: De neiging naar snelle koolhydraten en alcohol zijn klassieke indicatoren van emotioneel eten, iets wat algoritmes feilloos herkennen.
• Medische gegevens: Door de koppeling met de drogisterij weet het systeem direct welke kwaaltjes je hebt, van beginnende spijsverteringsproblemen tot slaapstoornissen.

Je bent een open boek geworden. De corporatie weet precies wanneer je kwetsbaar bent en wat je beginnende verslavingen of ziektes zijn. En de prijs voor deze info? Een korting waar je nog niet eens een kop koffie van kunt kopen.

De illusie van de kortingskaart: legale chantage?

Heb je gemerkt dat het bijna onmogelijk is geworden om normaal boodschappen te doen zonder die kaart? De basisprijzen zijn kunstmatig opgepompt. Een pak boter kost zonder kaart bijvoorbeeld €3,00, terwijl de “normale” marktprijs van €1,80 alleen geldt voor kaarthouders.

Dit is geen gulle actie; dit is legale chantage. Supermarkten weten dat als ze je zouden vragen een enquête van 50 pagina’s in te vullen over je alcoholgebruik en de ziektes van je kinderen, je ze de deur zou wijzen. Daarom gebruiken ze de “korting” als lokaas. Door prijzen eerst te verhogen, dwingen ze je om je data af te staan in ruil voor een normale prijs.

Waar gaan jouw geheimen naartoe?

Lange tijd dachten we naïef dat deze data alleen werden gebruikt om je een folder over goedkope worst te sturen. Maar we zijn een gevaarlijke nieuwe fase ingegaan. De database zélf is nu waardevoller dan de producten in de schappen. Dit is hoe het tegen je wordt gebruikt:

• Dynamische prijzen: Als het algoritme ziet dat je loyaal bent aan een duur merk en je inkomen hoog is, kunnen prijzen in de app voor jou subtiel stijgen. Het systeem weet exact wat jij kunt betalen.
• Manipulatie van zwaktes: Probeer je te stoppen met roken of suiker? Het algoritme merkt dat die aankopen verdwijnen. Juist op je zwakste moment (vrijdagavond na een zware werkweek) krijg je een “persoonlijke aanbieding” met 40% korting op je oude gewoonte.
• De verzekeringsval: Dit is het zwartste scenario dat in Nederland en België steeds reëler wordt. Databrokers verkopen geanonimiseerde, maar makkelijk herleidbare profielen aan verzekeraars. Je premie voor een levensverzekering kan zomaar stijgen omdat je klantenkaart al heeft “verklapt” dat je een fan bent van vet eten en een zittende levensstijl.

Je bent zelf het product

Het is tijd om onze naïviteit te verliezen. Er bestaat niet zoiets als een gratis lunch. De klantenkaart in je portemonnee is een persoonlijk tracking-apparaat dat je vrijwillig bij je draagt. Voor een schijnbare besparing van een paar tientjes per maand geef je de sleutels van je psychologie en je toekomstige financiële veiligheid weg.

Maar er is een uitweg. Het is mogelijk om je gegevens te laten wissen en de regie terug te pakken zonder je portemonnee leeg te schudden. Wist je bijvoorbeeld dat je in de meeste apps via de privacy-instellingen je ‘marketingprofiel’ kunt blokkeren terwijl de korting blijft gelden? Hieronder leg ik uit hoe je met een simpele AVG-aanvraag (GDPR) je digitale spoor wist.

Heb jij er wel eens bij stilgestaan wat jouw supermarkt allemaal over je weet, of vind je de korting het privacyverlies simpelweg waard?